در بخش علياى مرغاب ) و خوارزم و اسفيجاب و نواحى كوهستانى بخش شرقى خان‌نشين كنونى بخارا ( صغانيان ، ختّل و راشت ) وجود داشته‌اند . جملهء اين اميران ( امير صغانيان و صاحب اسفيجاب در اينجا محتملا بخطا نام برده نشده‌اند ) به گفتهء مقدسى « 1 » فقط هدايائى به پايتخت مىفرستادند - نه خراج . در يكى از محال - يعنى ايلاق - رئيس دهقانان محلى كه در تونكث [ تنكث ] زندگى مىكرد ، ديگر در آن زمان قدرت سياسى نداشت « 2 » ولى ( محتملا بسبب اراضى ملكى وسيع خويش ) كماكان در ميان مردم صاحب نفوذ بود ، زيرا كه مقدسى « 3 » وى را « دهقانى نيرومند » مىخواند . صاحبان خوارزم و اسفيجاب و صغانيان از لحاظ سياسى واجد قدرت بيشترى بودند . آغاز دودمان خوارزمشاهيان « 4 » مربوط به ادوار افسانه‌اى مىشود . دودمانهاى عرب لقب « شاه » [ امير ] را براى صاحبان محل باقى گذارده ، قدرت واقعى را به دست ولات خويش مىسپردند . ما دربارهء روابط بعدى خوارزمشاهيان و اميران عرب و جريان مبارزهء بين آنها كه منجر به تقسيم خوارزم به دو بخش گرديد اطلاعى در دست نداريم . بخش جنوبى به انضمام شهر كاث در دست خوارزمشاهان باقى ماند و بخش شمالى با شهر گرگانج در تصرف اميران بوده . ميان صاحبان دو بخش دائما تصادماتى وقوع مىيافت تا اينكه در سال

--> ( 1 ) - مقدسى ، 337 . ( 2 ) - مؤلف نسخهء خطى تومانسكى ( « حدود العالم » ، ورق a 24 ) دربارهء ايلاق خاطرنشان مىكند كه « مهتران اين ناحيت را دهقان ايلاق خوانند و اندر قديم دهقان اين ناحيت را از ملوك اطراف بودند » . ( 3 ) - مقدسى ، 277 . ( 4 ) - دربارهء ايشان رجوع شود به : Zur Geschite » I » ، Sachau